از هوش مصنوعی تا سوپربلاک‌ها؛ چگونه شهرها آسایش شهروندان را متحول کردند؟
شهرهای هوشمند مردم‌محور در سال‌های اخیر به‌عنوان الگویی برای ارتقای کیفیت زندگی شهری ظهور کرده‌اند. بر اساس گزارش‌های اتحادیه بین‌المللی مخابرات و برنامه اسکان بشر ملل متحد، شهر هوشمند پایدار از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و سایر ابزارها برای بهبود کیفیت زندگی، بهینه‌سازی عملیات و خدمات شهری، افزایش رقابت‌پذیری و تأمین نیازهای اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و فرهنگی نسل‌های حاضر و آینده استفاده می‌کند. این شهرها با بهره‌گیری از اینترنت اشیا، هوش مصنوعی، دوقلوهای دیجیتال و تحلیل داده‌های بزرگ، خدماتی همچون مدیریت ترافیک، توزیع انرژی، ایمنی عمومی، حمل‌ونقل، مراقبت‌های بهداشتی و مدیریت پسماند را به‌طور هوشمند و کارآمد ارائه می‌دهند.
فناوری به‌تنهایی کافی نیست؛ کلید موفقیت شهرهای هوشمند در اولویت قرار دادن مردم و رفاه آن‌ها است. گزارش «راهنمای رفاه دیجیتال» که در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، تأکید می‌کند که رفاه دیجیتال باید به‌عنوان یک اصل طراحی کلیدی در شهرهای هوشمند گنجانده شود تا اطمینان حاصل شود که فناوری از فراگیری، ایمنی و کیفیت زندگی حمایت می‌کند. این گزارش یک چارچوب رفاه دیجیتال معرفی می‌کند که سه بعد به‌هم‌پیوسته را برجسته می‌سازد: درک از تأثیرات دیجیتال، درک از محیط و درک از فرد.
راهکارهای نوین شهرهای جهان برای ارتقای رفاه شهروندان را می‌توان در چند دسته کلی جای داد. نخست، سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند که با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و داده‌های بی‌درنگ، ترافیک را بهینه می‌کنند، زمان سفر را کاهش می‌دهند و ایمنی جاده‌ای را افزایش می‌دهند. دوم، سیستم‌های مراقبت بهداشتی از راه دور و تحلیل‌های پیش‌بینی‌کننده سلامت که دسترسی به خدمات پزشکی را بهبود می‌بخشند و هزینه‌های درمان را کاهش می‌دهند. سوم، سیستم‌های انرژی هوشمند و شبکه‌های برق هوشمند که مصرف انرژی را بهینه می‌کنند و هزینه‌های خانوارها را کاهش می‌دهند. چهارم، فضاهای عمومی هوشمند و طراحی شهری انسان‌محور که تعاملات اجتماعی را افزایش می‌دهند و سلامت روانی شهروندان را بهبود می‌بخشند. پنجم، سیستم‌های ایمنی عمومی هوشمند که با استفاده از حسگرها و دوربین‌ها، زمان پاسخ‌دهی به حوادث را کاهش می‌دهند و احساس امنیت را افزایش می‌دهند.
موفق‌ترین شهرها آن‌هایی هستند که این راهکارها را به‌صورت یکپارچه و با تمرکز بر نیازهای واقعی شهروندان اجرا می‌کنند. شاخص شهرهای هوشمند BCG معیاری است که به منظور ارزیابی و مقایسه عملکرد شهرهای مختلف در زمینه‌های هوشمند و پایدار طراحی شده است. این شاخص در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد شهرهایی که ساکنان آن‌ها بیشتر از اپلیکیشن‌های شهر هوشمند استفاده می‌کنند، امتیاز بالاتری در رضایت شهروندان کسب می‌کنند.
سنگاپور؛ اکوسیستم مراقبت از سالمندان با اتصال بیست‌وچهار ساعته به خدمات مراقبتی
در اوت ۲۰۲۶، سازمان فناوری دولتی سنگاپور از اکوسیستم مراقبت از سالمندان با کمک دولت رونمایی کرد که سالمندان را از طریق دستگاه‌های هشدار شخصی به مراقبت‌های بیست‌وچهار ساعته متصل می‌کند و اطمینان حاصل می‌کند که هیچ‌کس منزوی نیست. این سیستم بخشی از ابتکار «ملت هوشمند» سنگاپور است که از فناوری برای بهبود زندگی شهروندان استفاده می‌کند و به‌عنوان یک سیستم عصبی دیجیتال برای ایجاد یک ملت هوشمند پاسخگو، پایدار و مراقب عمل می‌کند.
اکوسیستم مراقبت از سالمندان با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و اینترنت اشیا، دستگاه‌های هشدار شخصی را به مراکز مراقبت و اعضای خانواده متصل می‌کند و در صورت بروز هرگونه مشکل یا اضطرار، به‌طور خودکار هشدار می‌دهد و کمک را فرا می‌خواند. این سیستم شامل گجت‌های پوشیدنی از جمله گردنبندها و ساعت‌های هوشمند است که علائم حیاتی سالمندان را به‌طور مداوم رصد می‌کنند و هرگونه تغییر غیرعادی همچون افت ناگهانی، افزایش ضربان قلب، یا ناتوانی در حرکت را تشخیص می‌دهند. هنگامی که چنین رویدادی شناسایی می‌شود، سیستم به‌طور خودکار با مرکز مراقبت و اعضای خانواده تماس می‌گیرد و موقعیت دقیق سالمند را ارسال می‌کند، همچنین سیستم شامل دکمه‌های اضطراری است که سالمندان می‌توانند در صورت نیاز به کمک فوری آن‌ها را فشار دهند. این سیستم نه‌تنها ایمنی سالمندان را افزایش می‌دهد، بلکه آرامش خاطر را برای خانواده‌های آن‌ها فراهم می‌کند و به سالمندان اجازه می‌دهد با استقلال بیشتری در خانه‌های خود زندگی کنند.
سنگاپور در سال‌های اخیر، افزون بر اکوسیستم مراقبت از سالمندان، ابتکارهای دیگری نیز برای ارتقای رفاه و توانمندی دیجیتال شهروندان اجرا کرده است. طرح «دسترسی دیجیتال در خانه» اینترنت پهن‌باند و لپ‌تاپ یا تبلت یارانه‌ای را در اختیار خانوارهای کم‌درآمد قرار می‌دهد تا از نیازهای روزمره آن‌ها، از جمله کار و تعاملات اجتماعی، پشتیبانی کند.
طرح «دسترسی موبایل برای سالمندان» نیز گوشی هوشمند و بسته‌های اینترنت همراه یارانه‌ای را برای سالمندانی فراهم می‌کند که مایل هستند به دنیای دیجیتال وارد شوند، اما توان مالی کافی ندارند، همچنین شبکه Wireless@SG با همکاری مالکان مکان‌ها و ارائه‌دهندگان خدمات، دسترسی رایگان به وای‌فای را در فضاهای عمومی فراهم می‌کند. این ابتکارها به شهروندان کمک می‌کنند تا صرف‌نظر از سن یا وضعیت اقتصادی، از مزایای جامعه دیجیتال بهره‌مند شوند.
با اجرای این طرح‌ها بیش از ۵۰ هزار سالمند از اکوسیستم مراقبت از سالمندان استفاده می‌کنند و این تعداد همچنان در حال افزایش است، همچنین بیش از ۱۰۰ هزار خانوار کم‌درآمد از طرح دسترسی دیجیتال در خانه بهره‌مند شده‌اند و بیش از ۳۰ هزار سالمند از طرح دسترسی موبایل برای سالمندان استفاده می‌کنند. هدف نهایی سنگاپور آن است که تا سال ۲۰۳۰ به یک ملت کاملاً هوشمند و دیجیتال تبدیل شود که در آن فناوری زندگی همه شهروندان را بهبود می‌بخشد.
بارسلونا؛ سوپربلاک‌هایی با کاهش آلودگی و افزایش رفاه شهروندان
شورای شهر بارسلونا در سپتامبر ۲۰۲۵ برنامه سوپربلاک خود را با هدف بازپس‌گیری بخشی از فضای اشغال‌شده توسط خودروهای خصوصی برای ساکنان شهر به‌منظور دستیابی به یک فضای عمومی سالم، سبزتر، عادلانه‌تر و ایمن‌تر گسترش داد که روابط اجتماعی و اقتصاد محلی را ارتقا می‌دهد. این برنامه که از ۲۰۱۶ آغاز شده بود، تا ۲۰۲۵ به بیش از ۲۰ سوپربلاک در سراسر شهر رسید و نتایج قابل‌توجهی در بهبود کیفیت زندگی شهروندان ثبت کرده است. سوپربلاک‌های بارسلونا بلوک‌های شهری هستند که ترافیک عبوری از آن‌ها محدود شده و فضای خیابان‌ها به عابران پیاده، دوچرخه‌سواران و فضاهای سبز اختصاص پیدا کرده است.
مطالعه‌ای که تأثیرات سوپربلاک‌ها را بر محیط زیست، سلامت و کیفیت زندگی ارزیابی کرد، نشان داد که ساکنان و کارگران در هر سه سوپربلاک ارزیابی‌شده بهبود درک‌شده در رفاه، آرامش و کیفیت خواب، کاهش آلودگی‌های صوتی و هوا و افزایش تعامل اجتماعی را گزارش کردند. محیط سوپربلاک‌ها به‌وضوح بر قابلیت پیاده‌روی تأثیر گذاشته و حجم کمتر ترافیک خودرو معیارهای کیفیت هوا را بهبود بخشیده است.
یافته‌های کلیدی این مطالعه شامل کاهش ۲۵ درصدی دی‌اکسید نیتروژن، بهبود ۶۰ درصدی راحتی پیاده‌روی و افزایش ۵۰ درصدی استفاده از خیابان‌های داخلی برای پیاده‌روی یا خرید است. بیش از ۷۵ درصد از مردان و ۷۰ درصد از زنان معتقد بودند که دسترسی برای کالسکه بچه بهبود پیدا کرده است. این مطالعه کیفی مزایایی در سلامت عاطفی، استراحت بهتر، سروصدای کمتر و افزایش تعامل اجتماعی را شناسایی کرد. سوپربلاک‌ها محیطی آرام‌تر و کم‌استرس‌تر برای شهروندان بارسلونا ایجاد کرده است که پیاده‌روی را تشویق می‌کند، احساس آرامش را افزایش می‌دهد و سلامت روان را بهبود می‌بخشد.
شورای شهر بارسلونا اعلام کرده است که برنامه سوپربلاک به‌عنوان بخشی از استراتژی گسترده‌تر شهر انسان‌محور و پایدار در بارسلونا استفاده خواهد شد و هدف آن تبدیل شهر به یک شهر سبز، سالم و عادلانه تا سال ۲۰۳۰ است. این برنامه به‌عنوان الگویی برای سایر شهرهای جهان شناخته می‌شود و چندین شهر در حال مذاکره برای استفاده از این مدل هستند، همچنین این پروژه به‌عنوان یکی از فینالیست‌های جایزه جایزه شهرها از مؤسسه منابع جهانی در سال ۲۰۲۶ تحت موضوع «شهرهای سالم» انتخاب شده است که نشان‌دهنده تأثیر جهانی این ابتکار است.
کپنهاگ؛ برنامه کربن‌خنثی، شهر پنج‌دقیقه‌ای و حمل‌ونقل پاک
شهرداری کپنهاگ در آوریل ۲۰۲۶ استراتژی اقلیمی ۲۰۳۵ خود را با تمرکز بر هدف کربن‌خنثی تا سال ۲۰۳۵ منتشر کرد که کپنهاگ را به نخستین پایتخت جهان در دستیابی به این هدف تبدیل می‌کند. این استراتژی شامل یک چشم‌انداز «شهر پنج‌دقیقه‌ای»، محدودیت‌هایی برای خودروهای آلاینده، سیستم حمل‌ونقل عمومی فوق‌العاده مؤثر و گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر است. شهر پنج‌دقیقه‌ای مفهومی است که در آن همه خدمات ضروری از جمله فروشگاه‌ها، مدارس، مراکز بهداشتی و فضاهای سبز در فاصله پنج دقیقه پیاده‌روی یا دوچرخه‌سواری از هر نقطه شهر قرار دارند. این طراحی نه‌تنها وابستگی به خودرو را کاهش می‌دهد، بلکه فعالیت بدنی، تعاملات اجتماعی و کیفیت زندگی را افزایش می‌دهد.
سیستم حمل‌ونقل عمومی کپنهاگ به‌عنوان یکی از مؤثرترین سیستم‌ها در جهان شناخته می‌شود. مترو، اتوبوس‌ها و قطارهای حومه‌ای به‌صورت یکپارچه به‌هم متصل هستند و با استفاده از کارت‌های هوشمند و اپلیکیشن‌های موبایل، پرداخت و برنامه‌ریزی سفر را آسان می‌کنند، همچنین کپنهاگ شبکه گسترده‌ای از مسیرهای دوچرخه دارد که بیش از ۴۰۰ کیلومتر را پوشش می‌دهد و روزانه بیش از ۴۰ درصد از ساکنان برای رفت‌وآمد به کار یا مدرسه از دوچرخه استفاده می‌کنند. این روند نه‌تنها انتشار کربن را کاهش می‌دهد، بلکه سلامت جسمی شهروندان را بهبود می‌بخشد.
کپنهاگ از سال ۲۰۲۵ محدودیت‌هایی برای خودروهای آلاینده اعمال کرده است؛ ورود خودروهای دیزلی قدیمی به مرکز شهر ممنوع شده‌اند و از سال ۲۰۳۰، تمام خودروهای جدید باید بدون انتشار باشند. شهرداری در حال نصب ایستگاه‌های شارژ خودروهای الکتریکی در سراسر شهر است و یارانه‌هایی برای خرید خودروهای الکتریکی و دوچرخه‌های الکتریکی ارائه می‌دهد. این سیاست‌ها نه‌تنها کیفیت هوا را بهبود می‌بخشند، بلکه سروصدای ترافیک را کاهش می‌دهند و شهر را برای عابران پیاده و دوچرخه‌سواران ایمن‌تر می‌کنند.
شهرداری کپنهاگ گزارش کرده است که انتشار سرانه از ۴.۷ تن دی‌اکسید کربن در سال ۲۰۱۰ به کمتر از دو تن در سال ۲۰۲۵ کاهش پیدا کرده است، همچنین بیش از ۶۰ درصد از ساکنان اکنون در فاصله پنج دقیقه‌ای از خدمات ضروری زندگی می‌کنند و این تعداد تا سال ۲۰۳۰ به ۸۰ درصد خواهد رسید. استفاده از دوچرخه به‌عنوان وسیله حمل‌ونقل از ۳۵ درصد در سال ۲۰۱۰ به ۴۹ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش پیدا کرده است.
توکیو؛ سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند با کاهش ۴۰ درصدی ترافیک و افزایش ایمنی
شهرداری توکیو سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند جدیدی را با استفاده از هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و داده‌های بی‌درنگ راه‌اندازی کرده است که ترافیک را بهینه می‌کند، زمان سفر را کاهش می‌دهد و ایمنی جاده‌ای را افزایش می‌دهد. این سیستم بخشی از ابتکار شهر هوشمند توکیو است که از فناوری برای بهبود زندگی شهروندان استفاده می‌کند و به‌عنوان یک «شهر هوشمند پایدار» شناخته می‌شود که نیازهای اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و فرهنگی نسل‌های حاضر و آینده را تأمین می‌کند. سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند توکیو شامل شاتل‌های خودران، خودروهای متصل و سیستم‌های مدیریت ترافیک بر پایه هوش مصنوعی است.
شاتل‌های خودران توکیو در مسیرهای ثابت در مناطق مرکزی شهر عمل می‌کنند و با استفاده از حسگرها، دوربین‌ها و هوش مصنوعی، موانع را تشخیص می‌دهند و به‌طور ایمن ناوبری می‌کنند. این شاتل‌ها نه‌تنها دسترسی به حمل‌ونقل عمومی را برای سالمندان و افراد دارای معلولیت بهبود می‌بخشند، بلکه ترافیک را کاهش می‌دهند و انتشار کربن را کم می‌کنند. گروه خودروهای متصل نیز خودروها را به‌طور دیجیتال به‌هم متصل می‌کنند و به آن‌ها اجازه می‌دهند با فاصله کم و سرعت ثابت حرکت کنند که ظرفیت جاده را افزایش می‌دهد و مصرف سوخت را کاهش می‌دهد. این سیستم‌ها ترافیک جاده‌ای را تا ۴۰ درصد کاهش می‌دهند و زمان سفر را به‌طور قابل‌توجهی کوتاه می‌کنند.
سیستم مدیریت ترافیک بر پایه هوش مصنوعی توکیو داده‌های بی‌درنگ را از حسگرها، دوربین‌ها و سیستم موقعیت‌یاب خودروها جمع‌آوری می‌کند و با استفاده از الگوریتم‌های پیشرفته، الگوهای ترافیک را تحلیل می‌کند و چراغ‌های راهنمایی را به‌طور بهینه تنظیم می‌کند. این سیستم همچنین حوادث و تصادفات را به‌طور خودکار تشخیص می‌دهد و خدمات اضطراری را فرا می‌خواند. نتایج نشان می‌دهد که این سیستم زمان پاسخ‌دهی به حوادث را تا ۶۰ درصد کاهش داده و ایمنی جاده‌ای را به‌طور قابل‌توجهی افزایش داده است. سیستم با ارائه اطلاعات لحظه‌ای به رانندگان از طریق اپلیکیشن‌های موبایل، به آن‌ها کمک می‌کند مسیرهای بهینه را انتخاب کنند و از ترافیک اجتناب کنند./ایمنا
